PHỤC HỒI CHỨC NĂNG TRONG TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO

Bs Nguyễn Thị Cẩm Linh

ĐD Đỗ Thị Hà My

Tai biến mạch máu não (đột quỵ) là bệnh lý mạch máu não nguy hiểm nhất và phổ biến nhất hiện nay, bệnh để lại nhiều di chứng tùy theo mức độ và vị trí tổn thương não. Vấn đề phục hồi chức năng có ý nghĩa rất lớn với người bệnh tai biến mạch máu não. Phục hồi chức năng sớm giúp cải thiện sớm các chức năng của cơ thể bị ảnh hưởng do đột quỵ, nâng cao tỷ lệ hòa nhập cộng đồng cho người bệnh.

TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO LÀ GÌ?

Tai biến mạch máu não gồm những biểu hiện bệnh lý đột ngột, cấp tính có tính chất khu trú của hệ thần kinh trung ương do giảm cung cấp máu tới não. người (gồm cả mặt, tay và chân cùng bên).

Tai biến mạch máu não là căn bệnh thường gặp, ngày nay rất phổ biến, không những xảy ra ở người lớn tuổi mà còn xảy ra ở người trẻ. Khi bị tai biến mạch máu não, không chỉ có tổn thương về vận động, mà còn được xếp vào loại tổn thương đa khiếm khuyết, cả tâm lý, nhận thức, ngôn ngữ…họ không nói được, không hiểu được. Tuy nhiên, những ảnh hưởng sau Tai biến mạch máu não nặng hay nhẹ còn phụ thuộc vào vị trí tổn thương, mức độ tổn thương, bệnh nhân có được cấp cứu đúng cách hay không, có được đưa đến cơ sở y tế kịp thời hay không… Tai biến mạch máu não biểu hiện ở 2 thể như sau:

Nhồi máu não: Xảy ra khi một vùng não không được cấp máu, thường là do hẹp hay tắc một động mạch não. Tình trạng bít tắc kéo dài gây cản trở máu lưu thông lên não, khiến các tế bào não thiếu hụt oxy quá mức và chết đi, ảnh hưởng đến các chức năng cơ thể mà vùng não bị chết chi phối.

Kết quả hình ảnh cho xuất huyết não

Hình ảnh nhồi máu não (Nguồn: internet).

Xuất huyết não: Xảy ra do một mạch máu não bị vỡ, máu thấm vào mô não gây tổn thương cho các tế bào não.

Xuat huyet nao

Hình ảnh xuất huyết não ( Nguồn: Internet).

DẤU HIỆU NHẬN BIẾT TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO (ĐỘT QUỴ)

Dấu hiệu đột quỵ não

BỆNH CÓ THƯỜNG GẶP KHÔNG?

Ở các nước phát triển, tai biến mạch máu não là nguyên nhân gây tử vong thứ 3 sau bệnh ung thư và tim mạch. Ở Hoa kỳ, cứ 100.000 dân thì có 794 người bị, còn ở Pháp, trong 1000 dân có 60 người bị tai biến mạch não. Thống kê ở Việt Nam cứ 100.000 người dân thì 115 người bị. Theo số liệu của Trung Tâm phục hồi chức năng Bạch Mai, 22,41% bệnh nhân điều trị nội trú tại Trung Tâm là bệnh nhân liệt nửa người do tai biến mạch máu não.

KHI NÀO TẬP PHỤC HỒI CHỨC NĂNG ?

Nguyên tắc của phục hồi chức năng (PHCN) sau Tai biến mạch máu não là cần phải can thiệp sớm, đúng cách, kiên trì, liên tục. Bản thân người thân và người bệnh Tai biến mạch máu não thường lo sợ khi tập vận động sẽ bị tái phát hoặc bị“chảy máu não”trở lại, có người nằm kiêng tuyệt đối trên giường 5-6 tháng. Như vậy sẽ mất thời gian vàng để phục hồi chức năng. Hiện nay các chuyên gia khuyến cáo mới nhất trên thế giới, bệnh nhân sau Tai biến mạch máu não cần phải tập phục hồi chức năng ngay khi ổn định, thậm chí ngay khi còn nằm trên giường bệnh, sớm nhất có thể sau Tai biến mạch máu não, bác sĩ đã khuyến cáo tập PHCN.

Tuy nhiên nếu bệnh nhân đến bệnh viện điều trị kịp thời, tập luyện sớm, đúng cách, sau 4-6 tuần tập luyện, có tới 70-80% bệnh nhân có thể tự đi lại với sự hỗ trợ của người khác hoặc dụng cụ trợ giúp. “Mốc thời gian bệnh nhân tiến triển rõ rệt nhất là trong 3 tháng đầu  sau Tai biến mạch máu não, khả năng phục hồi sẽ chậm dần đến tháng thứ 6 và gần như thành 1 đường thẳng ổn định sau 1 năm, lúc đó chúng tôi gọi là di chứng sau Tai biến mạch máu não”.

Ở ĐÂU ĐỦ ĐỘ TIN TƯỞNG ĐỂ ĐIỀU TRỊ?

Đội ngũ Y Bác sĩ Bệnh  viện Phục hồi chức năng thành phố Đà Nẵng đã từng chứng kiến nhiều trường hợp phục hồi rất kỳ diệu. Lúc mới nhập viện, bệnh nhân gần như chỉ nằm trên giường, luôn cần người hỗ trợ, nhưng chỉ sau vài tháng tập luyện đúng cách, bệnh nhân đã đi lại được. Khoa Nội – An dưỡng Bệnh viện PHCN là nơi tiếp nhận, điều trị PHCN cho bệnh nhân Tai biến mạch máu não. Ở đây, bệnh nhân được điều trị một cách toàn diện bao gồm: điều trị nội khoa kết hợp phục hồi chức năng và y học cổ truyền, cá thể hóa trong từng bài tập tùy theo tổn thương, mức độ bệnh, thể trạng của bản thân mỗi người kết hợp người bệnh được chăm sóc, tư vấn giáo dục sức khỏe tâm lý liệu pháp, điều trị dự phòng chống tái phát. Đặc biệt tại đây bệnh nhân được chăm sóc chu đáo về thể chất và tinh thần.

                

ĐIỀU TRỊ NHƯ THẾ NÀO?

Đặc biệt việc phối hợp nhiều phương pháp và điều trị toàn diện trong tập luyện rất quan trọng, như kết hợp vận động trị liệu, hoạt động trị liệu (chi trên hoặc nhận thức), phối hợp với ngôn ngữ trị liệu trong trường hợp bệnh nhân bị rối loạn ngôn ngữ, rối loạn chức năng nuốt, tâm lý trị liệu, hoặc phối hợp với các chuyên gia chỉnh hình thiết kế các nẹp hỗ trợ bệnh nhân vận động… Cần can thiệp đa mô thức để PHCN cho người bệnh.

Vì vậy chúng tôi khuyến cáo những bệnh nhân có các vấn đề về những bệnh mà chúng tôi đã nói ở trên cần đến ngay Bệnh viện Phục hồi chức năng thành phố Đà Nẵng, (Địa chỉ: Tổ 55 – đường Đinh Gia Trinh – Hoà Xuân – Cẩm lệ – Đà Nẵng) để được khám và điều trị kịp thời.

NHỮNG KHÓ KHĂN NGƯỜI TBMMN THƯỜNG GẶP

  • Do yếu hay liệt nửa người một bên, làm cho người bệnh rất khó khăn cho việc lăn trở tại giường, khó khăn khi thay đổi tư thế. Khi có liệt nhẹ một bên thì cũng gặp khó khăn đi lại vì mất cảm giác và do rối loạn thăng bằng bên liệt
  • Khó lăn sang bên liệt.
  • Khó lăn sang bên lành.
  • Khó đứng dậy và đi lại.
  • Ngoài khó khăn khi di chuyển, người bệnh còn khó thực hiện các hoạt động trong sinh hoạt hàng ngày do cử động tay và thân mình khó. Các hoạt động bao gồm: ăn uống, rửa mặt đánh răng, thay quần áo, tắm giặt…
  •  Co cứng: Là các cơ bị cứng kể cả khi nghỉ ngơi, cản trở vận động bình thường. Nắn bắp cơ thấy rắn chắc hơn bình thường. Bệnh nhân bị liệt nửa người sau một thời gian vài tháng thường bị co cứng cơ. Khi cử động chi bên liệt thấy cử động bị cứng, bị khó như bị cản lại. Tất cả các bệnh nhân đều bị co cứng theo một kiểu như nhau nên người ta gọi đây là mẫu co cứng của người liệt nửa người.
  •  Các cơ ở nửa người bên liệt co cứng và co ngắn hơn so với bên lành, nên cổ bị ngả sang bên liệt, thân mình cũng nghiêng sang bên liệt.
  • Tay liệt: do bị co cứng các cơ gập, khép và xoay trong; nên khớp vai, khớp khuỷu và cổ tay, bàn tay bị gập và khép và xoay trong.
  •  Hông bên liệt khi đi bị kéo cao hơn bên lành.
  •  Khớp háng, khớp gối và cổ chân bị duỗi nên khi đi chân liệt có cảm giác dài hơn chân lành, hông bên liệt buộc phải nhấc cao hơn

Co rút cơ: Tất cả những cơ bị co cứng một thời gian dài sau đó dễ chuyển thành co rút. Cơ và mô mềm co ngắn lại gây hạn chế vận động của khớp, đau khi cử động. Các cơ gấp ở tay và cơ duỗi ở chân hay bị co rút.

Cứng khớp / biến dạng khớp: Cơ bị co cứng rồi co rút, làm hạn chế vận động của khớp. Tình trạng này kéo dài sẽ dẫn đến cứng khớp. Các khớp bị cứng đầu tiên là khớp vai, khớp háng và khớp cổ chân ở bên liệt. Cứng các khớp khác xuất hiện muộn hơn

Giao tiếp: Khoảng 25-30% người bị liệt nửa người có nguy cơ bị khó khăn về giao tiếp. Đó là nói khó, nói không rõ tiếng hoặc thất ngôn.

Hoạt động hàng ngày:

Ăn uống, chải đầu, đánh răng, tắm giặt, thay quần áo, đi vệ sinh… có thể không tự làm một mình. Người bị TBMMN có thể cần trợ giúp bằng dụng cụ hoặc sự giúp đỡ của người khác.

Tâm lý Hầu hết những người sau khi bị TBMMN, đều trở nên trầm cảm, lo âu về bệnh tật, sợ bệnh tái phát. Số khác thì trì không tham gia vào tập luyện; còn những người khác lại ỉ lại, chờ đợi sự chăm sóc, phục vụ của gia đình và người thân… Bản thân gia đình họ cũng lo lắng, không biết phải hỗ trợ như thế nào. Do vậy, nhân viên phục hồi chức năng cần chăm sóc và hướng dẫn gia đình họ cùng tập luyện, tự làm các hoạt động tự chăm sóc; động viên người bệnh…

Cuộc sống gia đình và xã hội: Cứ 3 người bị tai biến mạch máu não thì có 2 người là đàn ông. Bị bệnh, vai trò gánh vác việc gia đình, chăm sóc con cái bị thay đổi. Trách nhiệm đó dồn lên vai người vợ. Do vậy, việc hỗ trợ tâm lý cho gia đình và cho người bệnh là cần thiết.

Một số điểm cần lưu ý:

 Cần loại bỏ các yếu tố nguy cơ gây tai biến mạch máu não, ngăn ngừa tái phát của bệnh: hút thuốc, tăng huyết áp, thói quen ăn mặn… Điều trị các bệnh có thể trực tiếp hoặc gián tiếp gây tai biến mạch máu não như: tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng mỡ máu…

TT

Nguyên nhân/ yếu tố nguy cơ

Đề phòng

1

Bệnh tim

Phát hiện và điều trị bệnh tim: hẹp van hai lá,

điều trị rung nhĩ, huyết khối

2

Tăng huyết áp

Kiểm soát huyết áp

3

Hút thuốc lá

Bỏ hoặc giảm hút

4

Nghiện rượu

Bỏ hoặc giảm lượng rượu

5

Đái tháo đường

Phát hiện sớm và điều trị bệnh. Theo dõi các

biến chứng của đái tháo đường

6

Béo phì

Điều chỉnh chế độ ăn cho hợp lý: giảm mỡ,

tăng thịt nạc, rau xanh. Không nhịn, ăn điều độ.

7

Căng thẳng/ áp lực

Điều chỉnh công việc/ nghỉ ngơi hợp lý

8

Thuốc tránh thai

Tư vấn của thày thuốc/ thay đổi thuốc

9

Thói quen ăn uống

Giảm muối, thịt mỡ và thức ăn giàu cholesterol…

Việc phục hồi chức năng cần toàn diện, sớm và tuỳ thuộc vào giai đoạn tiến triển của bệnh. Ở giai đoạn cấp của bệnh, việc chăm sóc chiếm vị trí quan trọng, phục hồi chức năng cũng đồng thời phải tiến hành ngay. Nội dung các hoạt động này bao gồm: giữ tư thế tốt và đúng để tránh cứng khớp và biến dạng khớp, tập luyện để duy trì và tăng cường sức mạnh cơ, giúp người bệnh độc lập tối đa trong sinh hoạt hàng ngày nhờ dụng cụ trợ giúp.

  • Sau tai biến mạch máu não (đột quỵ) người bệnh thường có nguy cơ thuyên tắc mạch máu chi dẫn đến việc kém lưu thông tuần hoàn vì liệt do đó điều dưỡng cần hướng dẫn người bệnh, người nhà tập luyện, xoa bóp tăng tuần hoàn máu tại chi bị liệt, theo dõi và phát hiện sớm tình trạng bất thường tại chi như: phù nề , tăng độ ấm của chi, tăng cảm giác đau.
  • Táo bón là triệu chứng thường gặp trên bệnh nhân bị tai biến mạch máu não. Điều dưỡng hướng dẫn các biện pháp dự phòng táo bón như: uống đủ  nước 1,5-2 lít/ ngày, chế độ ăn tăng cường rau xanh, trái cây. Điều chỉnh và duy trì thói quen đi vệ sinh vào một thời điểm nhất định trong ngày tốt nhất là vào buổi sáng sau khi ăn sáng. Chỉ sử dụng thuốc nhuận trường khi cần thiết.
  • Tổn thương da do giảm tuần hoàn, liệt và rối loạn cảm giác da có thể dẫn đến viêm da, loét do tỳ đè. Điều dưỡng cần hướng dẫn người bệnh, người nhà thay đổi tư thế 2h/lần, vệ sinh da sạch sẽ hằng ngày, xoa bóp vận động giúp tăng cường lưu thông máu.
  • Người bệnh sau tai biến mạch máu não có thể gặp khó khăn về vấn đề giao tiếp, điều dưỡng và người nhà cần khuyến khích và động viên người bệnh, giúp người bệnh tự tin hơn, sử dụng những từ ngữ đơn giản, câu ngắn gọn, kết hợp những ký hiệu bằng ngôn ngữ cơ thể để làm tăng hiệu quả giao tiếp với người bệnh.

Vị trí đặt giường bệnh trong phòng: Giường bệnh được kê ở trong phòng. Sao cho, phía thân bị liệt của người bệnh được hướng ra giữa phòng. Như vậy, mọi tiếp xúc, tác động tới người bệnh đều đến từ phía bên liệt. Điều này khiến họ vận động bên đó nhiều hơn và đỡ bỏ quên nửa thân bị liệt.

Khi cho người TBMMN: tập các bài tập phục hồi chức năng cần chú ý quan sát sắc thái của họ. Khi thấy người bệnh toát mồ hôi và tỏ ra mệt mỏi, kỹ thuật viên hoặc người nhà cần cho họ nghỉ ngơi ngay.

Đặt tư thế người TBMMN: Người bệnh cần được đặt ở tư thế đúng để giảm bớt mẫu co cứng, đề phòng biến dạng khớp. Có các tư thế đặt bệnh nhân sau:

  •  Nằm ngửa: Vai và hông bên liệt được kê gối mềm, khớp gối gập nhẹ; cổ chân được kê vuông góc với cẳng chân để tránh biến dạng gập bàn chân về phía lòng bàn chân.
  •  Nằm nghiêng sang bên liệt Vai bên liệt gập, cánh tay duỗi vuông góc với thân, thân mình nửa ngửa, chân liệt duỗi. Tay lành để trên thân hoặc gối đỡ phía lưng. Chân lành gập ở háng và gối
  •  Nằm nghiêng sang bên lành: Vai và cánh tay bên lành để tự do. Chân lành để duỗi. Thân mình vuông góc với mặt giường. Tay liệt có gối đỡ để vuông góc với thân. Chân liệt có gối đỡ ở tư thế gập háng và gối.
  •  Cách lăn trở người bị TBMMN: Nên hướng dẫn để người bệnh tự lăn trở, nếu khó khăn trong giai đoạn đầu người nhà có thể hỗ trợ người bệnh lăn trở, cách hỗ trợ như sau: Lăn sang bên liệt Nâng tay và chân lành lên. Đưa chân và tay lành về phía bên liệt. Xoay thân mình sang bên liệt.
  •  Lăn sang bên lành: làm các động tác theo trình tự sau đây: Cài tay lành vào tay liệt. Giúp người bệnh, gập gối và háng bên liệt. Dùng tay lành kéo tay liệt sang phía tay lành. Đẩy hông người bệnh xoay sang bên lành.
  •  Ngồi dậy từ tư thế nằm ngửa: Người nhà ngồi bên cạnh người bệnh. Người bệnh bám hai tay vào cánh tay của người thân. Một tay người nhà quàng và đỡ vai người bệnh. Đỡ người bệnh ngồi dậy từ từ.
  •  Ngồi dậy từ tư thế nằm nghiêng : Người bệnh nằm nghiêng về phía bên liệt, chân trên gập. Người nhà ngồi phía sau người bệnh. Một tay đỡ vai dưới, tay kia đỡ vai trên người bệnh. Người bệnh chống tay khoẻ để ngồi lên, trong khi người nhà nâng người bệnh nhân dậy.
  •  Tập hoạt động, sinh hoạt hàng ngày: Hướng dẫn gia đình cần hỗ trợ để người bệnh tự làm các hoạt động chăm sóc bản thân như: ăn uống, vệ sinh: chải đầu, đánh răng, rửa mặt, thay quần áo, tắm rửa, đi vệ sinh… Trong đó, cần biết cách hỗ trợ người bệnh di chuyển từ giường sang xe lăn và ngược lại.
  •  Hỗ trợ về tâm lý: Người bệnh sau tai biến thường bị rối loạn cảm xúc như: trầm cảm, không ham muốn, thiếu động cơ tập luyện, không cố gắng; nhiều người tự coi mình làm trung tâm sự chú ý và chăm sóc, muốn được phục vụ và quan tâm… Do vậy, tuỳ theo tâm lý của người bệnh mà gia đình, cộng tác viên phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng và những người xung quanh cần hỗ trợ, nâng đỡ, động viên họ, giúp họ tham gia tích cực vào việc tập luyện và phục hồi chức năng.
  •  Giáo dục bệnh nhân và gia đình: Người bệnh và gia đình cần được hướng dẫn về các nội dung: Cách theo dõi huyết áp, và chế độ ăn uống. Phòng ngừa và loại bỏ các yếu tố nguy cơ gây tai biến mạch máu não. Cách hỗ trợ người bệnh tập luyện. Cách hỗ trợ người bệnh tự chăm sóc bản thân một cách độc lập. Những thay đổi môi trường gia đình để người bệnh có thể tái hoà nhập cộng đồng. Xem xét và giải quyết vấn đề việc làm cho người bệnh ở độ tuổi lao động.
  •  Nơi cung cấp dịch vụ:

+ Bệnh viện  phục hồi chức năng: Là nơi điều trị, tập  luyện, tư vấn sức khoẻ và theo dõi, phục hồi chức năng cho người bệnh.

+  Bệnh viện: Các khoa phục hồi chức năng của bệnh viện là nơi điều trị, phục hồi chức năng, tư vấn cho người bệnh và gia đình về bệnh tật, phương pháp tập luyện, hướng nghiệp…

  •  Trung tâm dạy nghề: Giúp dạy nghề và hạn chế các thương tật thứ cấp.  Chương trình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng: Quản lý sức khoẻ, cung cấp thông tin liên quan đến việc phục hồi chức năng, việc làm, công tác xã hội, tiếp cận… cho người bệnh. Tổ chức, Hội người khuyết tật: Cùng chia sẻ kinh nghiệm, động viên lẫn nhau trong tập luyện, trong đời sống.